KUALA LUMPUR — Dokumen risikan Amerika Syarikat yang telah dinyahklasifikasi, bersama kajian akademik dan rekod sejarah, menunjukkan bahawa Malaysia pernah memainkan peranan dalam memberi latihan serta sokongan kepada pejuang Moro dari selatan Filipina ketika pertikaian mengenai Sabah memuncak pada penghujung 1960-an dan sepanjang sebahagian tahun 1970-an.
Sabah ketika berada di bawah kepimpinan Ketua Menteri Tun Datu Mustapha Harun dilihat memainkan peranan penting dalam hubungan tersebut.
Bagaimanapun, sejauh mana operasi itu diarahkan secara rasmi oleh Kerajaan Persekutuan di Kuala Lumpur masih belum dapat dibuktikan sepenuhnya berdasarkan dokumen Malaysia yang tersedia kepada umum.
Antara rekod penting ialah penilaian risikan Amerika Syarikat bertarikh 28 Mac 1973 yang menyatakan bahawa Malaysia, khususnya Sabah, bersama Libya, telah memberi sokongan kepada pemberontak Muslim di selatan Filipina.
Dokumen berkenaan dianggap signifikan kerana ia merupakan penilaian dalaman kerajaan Amerika Syarikat yang melibatkan beberapa agensi keselamatan dan perisikan, termasuk Central Intelligence Agency (CIA), Jabatan Negara, Jabatan Pertahanan serta National Security Agency (NSA).
Satu lagi penilaian CIA pada 1981 menyatakan dengan lebih jelas bahawa Kerajaan Malaysia mula membantu pemberontak Muslim di selatan Filipina sebagai tindak balas terhadap kebangkitan semula tuntutan Manila ke atas Sabah.
Menurut penilaian tersebut, Malaysia berfungsi sebagai saluran bantuan serta menyediakan kemudahan latihan dan perlindungan kepada pemberontak sebelum sokongan rasmi itu dilaporkan berakhir kemudian.
Hubungan Malaysia dengan gerakan Moro tidak boleh dipisahkan daripada pertikaian Sabah antara Kuala Lumpur dan Manila.
Sejak awal 1960-an, Filipina telah mengemukakan tuntutan terhadap Sabah, sekali gus mencetuskan ketegangan diplomatik antara kedua-dua negara.
Dokumen risikan Amerika Syarikat dari 1968 turut menunjukkan bahawa pihak berkuasa Malaysia telah mengetahui sejak 1967 mengenai satu program Filipina yang didakwa berkaitan dengan penyusupan dan kegiatan subversif terhadap Sabah.
Program itu kemudiannya sering dikaitkan dengan kontroversi Jabidah di Filipina.
Dalam episod tersebut, sekumpulan pemuda Muslim dari selatan Filipina dilaporkan direkrut dan dilatih secara rahsia oleh pihak tentera Filipina bagi satu operasi yang dikaitkan dengan Sabah.
Operasi itu menjadi kontroversi selepas sejumlah rekrut Muslim dilaporkan terbunuh di Corregidor pada Mac 1968.
Peristiwa Jabidah kemudiannya menjadi salah satu faktor penting yang menyemarakkan kebangkitan nasionalisme Moro dan penentangan terhadap Kerajaan Filipina.
Sekitar 1969, kira-kira 90 pemuda Moro dilaporkan dihantar ke Malaysia bagi menerima latihan ketenteraan dan perang gerila.
Kumpulan tersebut kemudiannya dikenali sebagai “Top 90”.
Antara individu yang sering dikaitkan dengan kumpulan itu ialah Nur Misuari, yang kemudiannya muncul sebagai pemimpin utama Moro National Liberation Front (MNLF).
Pulau Pangkor di Perak dikenal pasti dalam beberapa sumber sejarah sebagai antara lokasi utama latihan kumpulan tersebut.
Kajian akademik turut menunjukkan bahawa selepas kumpulan pertama itu, beberapa kumpulan lain dihantar ke Malaysia bagi menerima latihan sepanjang awal 1970-an.
Sebahagian sumber turut mengaitkan latihan dengan beberapa lokasi di Sabah, termasuk kawasan sekitar Lahad Datu.
Walaupun tidak semua butiran mengenai lokasi, jumlah pelatih atau identiti jurulatih dapat disahkan secara bebas, kewujudan latihan terhadap pejuang Moro di Malaysia disebut dalam beberapa sumber berasingan.
Nama Tun Datu Mustapha Harun muncul berulang kali dalam rekod sejarah berkaitan hubungan Sabah dengan gerakan Moro.
Tun Mustapha yang menjadi Ketua Menteri Sabah dari 1967 hingga 1975 mempunyai hubungan sejarah, budaya dan kekeluargaan yang rapat dengan masyarakat Muslim di Kepulauan Sulu serta selatan Filipina.
Sejumlah kajian mendakwa bahawa Sabah di bawah kepimpinannya menyediakan bantuan dalam bentuk kewangan, logistik, perlindungan, laluan keluar masuk dan, menurut sesetengah sumber, senjata kepada pejuang Moro.
Hubungan tersebut dilihat begitu ketara sehingga satu dokumen CIA pada September 1975 menyifatkan sokongan Tun Mustapha kepada pemberontak Muslim Filipina sebagai antara perkara yang menimbulkan masalah kepada Kuala Lumpur.
Pada masa yang sama, rekod sejarah juga menunjukkan bahawa kepentingan Tun Mustapha tidak semestinya sentiasa selari dengan Kerajaan Persekutuan.
Menjelang pertengahan 1970-an, hubungan politik antara beliau dan Kuala Lumpur semakin tegang sebelum Tun Mustapha akhirnya kehilangan kuasa di Sabah pada 1976.
Persoalan terbesar ialah sama ada sokongan terhadap pejuang Moro hanya dilakukan melalui Sabah atau turut mendapat arahan secara langsung daripada Kerajaan Persekutuan.
Beberapa dokumen risikan Amerika Syarikat bukan sahaja menyebut Sabah, tetapi menggunakan istilah “Kerajaan Malaysia” ketika menerangkan sokongan terhadap pemberontak Muslim Filipina.
Ini menunjukkan bahawa komuniti risikan Amerika Syarikat ketika itu percaya penglibatan tersebut mungkin tidak terhad kepada tindakan peribadi Tun Mustapha.
Bagaimanapun, Kerajaan Malaysia ketika itu secara terbuka menafikan bahawa Kuala Lumpur terlibat secara langsung dalam pemberontakan tersebut.
Pegawai Malaysia dilaporkan mengakui terdapat simpati kuat dalam kalangan masyarakat Muslim Sabah terhadap masyarakat Moro, tetapi menolak dakwaan bahawa Kerajaan Persekutuan mengarahkan pemberontakan.
Setakat rekod awam yang diketahui, belum ditemui satu arahan Kabinet Malaysia, arahan Kementerian Pertahanan atau arahan Perdana Menteri yang secara jelas menetapkan bahawa MNLF perlu dilatih bagi menjatuhkan Kerajaan Filipina.
Oleh itu, perlu dibezakan antara bukti bahawa bantuan memang diberikan dengan dakwaan bahawa keseluruhan operasi diarahkan secara rasmi oleh Kuala Lumpur.
Bukti mengenai bantuan dan latihan adalah lebih kukuh.
Namun, bukti mengenai rantaian arahan rasmi Kerajaan Persekutuan masih tidak lengkap.
Satu lagi perkara penting ialah penggunaan istilah “Moro”, “MNLF” dan “MILF”.
“Moro” bukan nama sebuah organisasi tertentu, tetapi istilah umum yang merujuk kepada masyarakat Muslim di selatan Filipina yang terdiri daripada pelbagai kumpulan etnik dan budaya.
MNLF atau Moro National Liberation Front pula muncul sebagai organisasi utama perjuangan bersenjata Moro pada awal 1970-an.
Moro Islamic Liberation Front (MILF) berkembang kemudian selepas berlaku perpecahan dalam MNLF.
Hashim Salamat dan kumpulannya berpisah daripada kepimpinan Nur Misuari pada penghujung 1970-an sebelum MILF muncul sebagai organisasi berasingan.
Oleh itu, adalah kurang tepat untuk mengatakan bahawa Malaysia melatih “MILF” pada 1969.
Lebih tepat untuk menyatakan bahawa beberapa tokoh dan pejuang Moro yang kemudian terlibat dalam organisasi berlainan menerima latihan ketika gerakan Moro masih berada pada peringkat awal pembentukannya.
Sokongan kepada kumpulan pemberontak bersenjata secara semula jadi mempunyai kesan terhadap keselamatan serta kestabilan sebuah negara.
Namun, berdasarkan rekod yang tersedia, tindakan Malaysia kelihatan lebih berkait rapat dengan pertikaian Sabah berbanding satu rancangan rasmi untuk menjatuhkan keseluruhan Kerajaan Filipina.
Penilaian CIA pada 1981 secara khusus mengaitkan bantuan Malaysia kepada pemberontak Muslim dengan tindak balas terhadap tuntutan Manila ke atas Sabah.
Ini memberi gambaran bahawa strategi berkenaan kemungkinan digunakan sebagai alat tekanan, pencegahan dan tindak balas geopolitik terhadap Filipina.
Setakat bukti yang tersedia kepada umum, tidak terdapat asas kukuh untuk mendakwa Malaysia mempunyai dasar rasmi untuk mengambil alih Mindanao, Sulu atau memasukkan selatan Filipina ke dalam Malaysia.
Dakwaan sedemikian memerlukan bukti sejarah yang jauh lebih kuat.
Hubungan Malaysia dengan pemberontakan Moro turut membawa kesan jangka panjang kepada Sabah sendiri.
Apabila konflik antara tentera Filipina dan kumpulan bersenjata Moro semakin memuncak pada 1970-an, puluhan ribu penduduk selatan Filipina melarikan diri ke Sabah.
Kemasukan pelarian dan migran dari kawasan konflik kemudiannya berkembang menjadi salah satu isu sosial, politik dan keselamatan paling berpanjangan di negeri itu.
Dalam dekad-dekad berikutnya, Sabah berhadapan dengan pelbagai cabaran termasuk pendatang tanpa dokumen, penyeludupan senjata, penculikan rentas sempadan, lanun dan kegiatan kumpulan bersenjata di Laut Sulu.
Keadaan tersebut mewujudkan satu ironi sejarah.
Strategi yang pada asalnya mungkin bertujuan memberi tekanan kepada Manila dan mempertahankan Sabah daripada tuntutan Filipina akhirnya turut menyumbang kepada keadaan tidak stabil di rantau Laut Sulu yang memberikan kesan besar kepada Sabah sendiri.
Walaupun banyak dokumen luar negara telah dinyahklasifikasi, beberapa persoalan penting masih belum mempunyai jawapan muktamad.
Antaranya ialah sejauh mana Perdana Menteri Tun Abdul Razak atau agensi keselamatan Persekutuan secara langsung mengetahui serta meluluskan operasi latihan berkenaan.
Identiti penuh jurulatih, jumlah sebenar pejuang yang menerima latihan dan jumlah senjata yang didakwa dibekalkan juga masih berbeza antara satu sumber dengan sumber yang lain.
Begitu juga, belum ada rekod Kabinet Malaysia yang diketahui umum secara jelas menunjukkan keputusan rasmi untuk menggunakan pemberontakan Moro sebagai alat dasar luar negara terhadap Filipina.
Atas sebab itu, sejarah ini perlu dilihat dengan membezakan fakta yang mempunyai sokongan kuat, dakwaan yang masih dipertikaikan serta kesimpulan politik yang belum dapat dibuktikan sepenuhnya.
Berdasarkan rekod risikan Amerika Syarikat, kajian akademik dan sumber sejarah yang tersedia, adalah munasabah untuk mengatakan bahawa Malaysia, khususnya Sabah di bawah Tun Mustapha, pernah membantu dan menyediakan latihan serta sokongan kepada pejuang Moro yang kemudian menjadi sebahagian daripada asas perkembangan MNLF.
Dokumen Amerika Syarikat turut menunjukkan bahawa bantuan tersebut mempunyai kaitan rapat dengan pertikaian Sabah dan dilihat sebagai tindak balas terhadap tuntutan Filipina.
Namun, dakwaan bahawa Kerajaan Persekutuan Malaysia secara rasmi melancarkan satu rancangan khusus untuk “menggugat” atau “menjatuhkan” Kerajaan Filipina masih perlu dibuat dengan berhati-hati.
Bukti yang tersedia menunjukkan adanya campur tangan dan sokongan.
Apa yang masih belum dapat dibuktikan sepenuhnya ialah siapa yang memberikan arahan terakhir di Kuala Lumpur, sejauh mana operasi tersebut dikawal oleh Kerajaan Persekutuan dan apakah matlamat strategik penuh Malaysia ketika itu.
Bagi Sabah, sejarah ini kekal penting kerana kesannya bukan sahaja menyentuh hubungan Malaysia-Filipina, tetapi turut berkait dengan persoalan keselamatan, migrasi dan hubungan rentas sempadan di pantai timur Sabah sehingga ke hari ini.
Oleh:Borneo Voice News
